Ceza hukukunda af, devletin cezalandırma yetkisinden kısmen veya tamamen vazgeçmesini ifade eden istisnai bir kurumdur. Türk hukukunda genel af ve özel af, hem anayasal hem de ceza hukuku bakımından ayrı ayrı düzenlenmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar verebilir. Buna ek olarak Cumhurbaşkanı, yalnızca sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle belirli kişilerin cezalarını hafifletebilir veya kaldırabilir. Bu nedenle af kurumu tek tip değildir; kapsamı, sonuçları ve yetkili makam bakımından farklı af türleri bulunmaktadır.

Genel af ve özel af nedir?

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 65. maddesi, af kurumunu ikiye ayırmıştır. Genel af, kamu davasını düşüren ve hükmolunan cezaları bütün neticeleriyle birlikte ortadan kaldıran af türüdür. Özel af ise hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verilmesi, infaz süresinin kısaltılması veya hapis cezasının adlî para cezasına çevrilmesi sonucunu doğurur. Kanun koyucu, genel af ile özel af arasında sonuç bakımından çok açık bir ayrım yapmıştır.

Bu ayrımın en önemli sonucu şudur: genel af, suç ve ceza ilişkisini bütün sonuçlarıyla ortadan kaldıran daha geniş bir müdahaledir; özel af ise mahkûmiyet hükmünü değil, esas olarak cezanın infazını etkileyen daha dar kapsamlı bir kurumdur. Nitekim TCK m.65/3 açıkça, cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunluklarının özel affa rağmen etkisini sürdüreceğini düzenlemektedir. Bu nedenle özel af, her zaman mahkûmiyetin tüm sonuçlarını silen bir kurum değildir.

Genel af ve özel af kim tarafından çıkarılır?

Anayasa’nın 87. maddesine göre genel ve özel af ilan etme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne aittir. Üstelik bu yetki sıradan kanun çoğunluğuyla değil, TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu ile kullanılabilir. Dolayısıyla genel veya özel af, ancak TBMM tarafından çıkarılan bir af kanunuyla yürürlüğe girebilir.

Bunun yanında Cumhurbaşkanı’nın da af benzeri, fakat daha sınırlı ve bireysel nitelikte bir yetkisi vardır. Anayasa’nın 104. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı, sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletebilir veya kaldırabilir. Bu yetki, TBMM’nin çıkardığı genel veya özel af kanunundan farklıdır; çünkü belirli suç gruplarına değil, belirli kişilere ve belirli sağlık/yaşlılık sebeplerine bağlı olarak uygulanır.

Genel af ile özel af arasındaki fark nedir?

Genel af ile özel af arasındaki temel fark, affın suça ve kamu davasına mı, yoksa yalnızca cezanın infazına mı etki ettiğinde ortaya çıkar. Genel af hâlinde kamu davası düşer; verilmiş cezalar bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar. Buna karşılık özel af, mahkûmiyet hükmünü ortadan kaldırmaz; yalnız cezanın infazına müdahale eder. Hapis cezası kaldırılabilir, azaltılabilir veya adlî para cezasına çevrilebilir; ancak mahkûmiyete bağlı bazı sonuçlar devam eder.

Bir başka önemli fark, hukuki neticelerde görülür. TCK m.74’e göre genel af da özel af da müsadere olunan şeylerin veya ödenmiş adlî para cezasının geri verilmesini gerektirmez. Ayrıca kamu davasının düşmesi, malın geri alınması ve tazminat için açılacak şahsî hak davasını etkilemez; cezanın düşmesi de tazminat ve yargılama giderlerine ilişkin hükümleri ortadan kaldırmaz. Ancak genel af hâlinde yargılama giderleri de istenemez. Bu nokta, genel affın özel aftan daha geniş sonuç doğurduğunu bir kez daha göstermektedir.

Genel af ne demektir?

Genel af, devletin hem cezalandırma hem de kovuşturma yetkisinden geniş ölçüde vazgeçmesidir. TCK m.65/1 uyarınca genel af hâlinde, henüz yargılama aşamasındaki dosyalarda kamu davası düşer; kesinleşmiş mahkûmiyetlerde ise cezalar bütün neticeleriyle birlikte ortadan kalkar. Bu nedenle genel af, yalnız infazı değil, ceza ilişkisinin tamamını etkileyen bir kurumdur.

Genel affın kapsamına hangi suçların gireceği ise her zaman ayrı çıkarılan af kanununda belirlenir. Türk hukukunda bütün suçlar için geçerli, sürekli yürürlükte olan tek bir “genel af listesi” yoktur. Hangi suçların kapsama alınacağı, hangi suçların kapsam dışında bırakılacağı, yürürlüğe konulan af kanununun içeriğine göre belirlenir. Bununla birlikte Anayasa, bazı alanlarda açık sınır koymuştur. Özellikle münhasıran orman suçları için genel ve özel af çıkarılamaz; ayrıca ormanları yakmak, ormanı yok etmek veya daraltmak amacıyla işlenen suçlar genel ve özel af kapsamına alınamaz.

Özel af ne demektir?

Özel af, suçun ve mahkûmiyetin varlığını ortadan kaldırmaksızın, esas olarak cezanın infazı üzerinde etki doğuran af türüdür. TCK m.65/2’ye göre özel af ile hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verilebilir, infaz süresi kısaltılabilir veya hapis cezası adlî para cezasına çevrilebilir. Bu nedenle özel af, genel aftan farklı olarak esasen “mahkûmiyeti silen” değil, “cezayı hafifleten veya kaldıran” bir kurumdur.

Özel affın sınırı da yine TCK m.65/3’te çizilmiştir. Buna göre cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunlukları, özel affa rağmen etkisini sürdürür. Bu nedenle özel aftan yararlanan kişi bakımından her hukuki sonuç kendiliğinden sona ermez; örneğin mahkûmiyetin bağlı sonuçlarının devam edip etmeyeceği, özel af kanununun içeriği ve ilgili mevzuat hükümleriyle birlikte değerlendirilir.

Hangi suçlar genel af veya özel af kapsamında değerlendirilir?

Bu sorunun tek ve değişmez bir cevabı yoktur. Çünkü genel af veya özel af bakımından hangi suçların kapsama gireceği, TBMM tarafından çıkarılan somut af kanununda belirlenir. Başka bir ifadeyle, “şu suçlar her zaman genel af kapsamındadır” veya “şu suçlar her zaman özel af kapsamındadır” şeklinde sabit bir liste bulunmamaktadır. Kanun koyucu, çıkaracağı af yasasında suç türlerini, ceza sınırlarını, tarih aralıklarını veya kişi gruplarını esas alarak kapsam belirleyebilir.

Ancak anayasal sınırlar da vardır. Anayasa’nın 169. maddesi gereğince münhasıran orman suçları için genel ve özel af çıkarılamaz. Ayrıca ormanları yakmak, ormanı yok etmek veya daraltmak amacıyla işlenen suçlar, başka suçlar için çıkarılan bir af kanununun içine de alınamaz. Bu yönüyle orman suçları, af bakımından anayasal koruma altındaki istisna alanlardan biridir.

Cumhurbaşkanının bireysel af yetkisinde ise suç türü değil, kişinin durumu belirleyicidir. Bu yetki, sürekli hastalık, sakatlık veya kocama nedeniyle belirli kişilerin cezalarının hafifletilmesi ya da kaldırılması için kullanılabilir. Dolayısıyla burada da “hangi suçlar” sorusundan çok, “hangi kişiler ve hangi sebepler” sorusu önem taşır.

Genel aftan ve özel aftan yararlanabilme şartları nelerdir?

Genel af veya özel aftan yararlanmanın ilk şartı, yürürlükte ve somut olarak uygulanabilir bir af kanununun bulunmasıdır. Af, kendiliğinden veya genel bir iddia ile uygulanmaz; kapsamı, tarihi, kişi grubu ve suç tipi ilgili af düzenlemesinden çıkarılır. Bu nedenle bir kişinin aftan yararlanıp yararlanamayacağı, önce af kanununun kapsamına girip girmediği incelenerek belirlenir.

Genel afta, kişi hakkında soruşturma veya kovuşturma sürüyor olabilir ya da mahkûmiyet hükmü verilmiş olabilir; kanun kapsamına giriyorsa kamu davası düşer veya hükmolunan ceza bütün sonuçlarıyla kalkar. Özel afta ise tipik olarak bir mahkûmiyet ve infaz ilişkisi söz konusudur; affın niteliğine göre cezanın tamamı veya bir kısmı kaldırılır ya da daha hafif bir yaptırıma çevrilir. Cumhurbaşkanı’nın bireysel af yetkisinde ise yararlanma şartı, Anayasa’da yazılı olan sürekli hastalık, sakatlık veya kocama hâllerinden birinin bulunmasıdır.

Genel affın hukuki sonuçları nelerdir?

Genel affın en önemli sonucu, henüz sonuçlanmamış ceza dosyalarında kamu davasının düşmesi ve kesinleşmiş mahkûmiyetlerde cezanın bütün neticeleriyle birlikte ortadan kalkmasıdır. TCK m.65/1 bu sonucu açıkça düzenlemektedir. Bu yönüyle genel af, yalnız infazı durdurmaz; ceza ilişkisinin kendisini ortadan kaldırır.

Bununla birlikte genel af, her sonucu silen mutlak bir kurum değildir. TCK m.74’e göre genel af, müsadere olunan şeylerin geri verilmesini ve ödenmiş adlî para cezasının geri alınmasını gerektirmez. Ayrıca şahsî haklar ve tazminat talepleri bakımından genel affın etkisi sınırlıdır; ancak genel af hâlinde yargılama giderleri de istenemez. Bu nedenle genel af, ceza hukuku bakımından geniş; fakat özel hukuk sonuçları bakımından daha sınırlı bir etkiye sahiptir.

Özel affın hukuki sonuçları nelerdir?

Özel affın temel sonucu, mahkûmiyetin infazına müdahale etmesidir. Hapis cezasının ceza infaz kurumunda çektirilmesine son verilebilir, infaz süresi kısaltılabilir veya hapis cezası adlî para cezasına çevrilebilir. Bu nedenle özel af, özellikle infaz hukukunda sonuç doğuran bir kurumdur.

Ancak özel af, mahkûmiyetin tüm sonuçlarını ortadan kaldırmaz. TCK m.65/3 gereğince, cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunlukları özel affa rağmen devam eder. Ayrıca TCK m.74 uyarınca özel af da müsadere olunan şeylerin geri verilmesini veya ödenmiş para cezasının iadesini gerektirmez. Tazminat ve şahsî haklara ilişkin hükümler de kural olarak etkilenmez. Bu nedenle özel af, “mahkûmiyet yok olmuş sayılır” sonucunu otomatik olarak doğurmaz.

Genel af ve özel af, ceza hukukunda aynı başlık altında anılsa da hukuki sonuçları bakımından birbirinden oldukça farklı kurumlardır. Genel af, kamu davasını düşüren ve cezaları bütün sonuçlarıyla ortadan kaldıran daha kapsamlı bir müdahaledir. Özel af ise çoğunlukla mahkûmiyet hükmünü değil, cezanın infazını etkiler; bu nedenle hak yoksunlukları gibi bazı sonuçlar devam edebilir. Genel ve özel af ilan etme yetkisi TBMM’ye ait olup bu yetki beşte üç çoğunlukla kullanılabilir; Cumhurbaşkanı ise sadece sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle bireysel nitelikte af yetkisi kullanabilir. Ayrıca Anayasa, orman suçları bakımından açık af yasakları getirmiştir. Bu nedenle somut bir af tartışmasında mutlaka ilgili anayasal sınırlar, TCK m.65 ve varsa yürürlüğe konulan af kanununun kapsam hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

Genel af ne demektir?

Genel af, kamu davasını düşüren ve hükmolunan cezaları bütün neticeleriyle birlikte ortadan kaldıran af türüdür.

Özel af ne demektir?

Özel af, hapis cezasının kaldırılması, süresinin kısaltılması veya adlî para cezasına çevrilmesi gibi infaza ilişkin sonuç doğuran af türüdür.

Genel af ile özel af arasındaki temel fark nedir?

Genel af, suç ve ceza ilişkisini daha geniş biçimde ortadan kaldırır; özel af ise esas olarak cezanın infazını etkiler ve hak yoksunlukları gibi bazı sonuçlar devam edebilir.

Genel ve özel af kim tarafından çıkarılır?

TBMM, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla genel ve özel af ilan edebilir. Cumhurbaşkanı ise yalnız sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle belirli kişilerin cezalarını hafifletebilir veya kaldırabilir.

Her suç af kapsamına alınabilir mi?

Hayır. Hangi suçların af kapsamına gireceği ilgili af kanununda belirlenir; ayrıca Anayasa gereği münhasıran orman suçları için genel ve özel af çıkarılamaz ve ormanları yakmak, yok etmek veya daraltmak amacıyla işlenen suçlar af kapsamına alınamaz.