Ceza muhakemesinin en temel ilkelerinden biri, “şüpheden sanık yararlanır” ilkesidir. Bu ilke, yalnızca teknik bir ispat kuralı değildir; aynı zamanda hukuk devleti, adil yargılanma hakkı ve masumiyet karinesinin zorunlu sonucudur. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6/2. maddesine göre, bir suç ile itham edilen herkes suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır. Anayasa’nın 38. maddesi de aynı doğrultuda, “Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz” hükmünü içerir. AİHM içtihadı ayrıca “in dubio pro reo”, yani şüphenin sanık lehine yorumlanması ilkesini masumiyet karinesinin özel bir görünümü olarak kabul etmektedir.

Bu nedenle ceza davasında asıl olan, sanığın suçsuz olduğunu kanıtlaması değildir. Asıl olan, devletin ve iddia makamının sanığın suçlu olduğunu hukuka uygun, yeterli, kesin ve inandırıcı delillerle ispat etmesidir. Anayasa Mahkemesi de açık biçimde, maddi gerçeğe ulaşmak için suç isnadı altındaki kişiden masum olduğunu ispat etmesinin istenemeyeceğini vurgulamıştır. AİHM’in güncel rehberinde de ispat yükünün kural olarak iddia makamında olduğu, şüpheden sanığın yararlanmasının ise masumiyet karinesinin özel bir ifadesi olduğu belirtilmektedir.

Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi Ne Anlama Gelir?

Bu ilke, sanığın mahkûm edilebilmesi için yalnızca kuvvetli ihtimalin yeterli olmadığını ifade eder. Ceza mahkûmiyeti, varsayıma, kanaate veya eksik olgu zincirine değil; her türlü makul şüpheden uzak bir ispata dayanmalıdır. Olayın oluş şekli tam açıklanamıyorsa, deliller birbiriyle çelişiyorsa veya suçun sanık tarafından işlendiği kesin olarak ortaya konulamıyorsa, mahkûmiyet değil beraat gündeme gelir. Yargıtay’ın yerleşik ifadeleriyle, ceza mahkûmiyeti “herhangi bir ihtimale değil, kesin ve açık bir ispata dayanmalıdır”; gerçekleşme şekli şüpheli veya tam aydınlatılamamış olay ve iddialar sanık aleyhine yorumlanamaz.

Bu yönüyle ilke, ceza yargılamasında “yanlış mahkûmiyet” riskine karşı koruma işlevi görür. Bir sanığın suçlu olduğuna dair kuşku giderilememişse, hukuk düzeni bu kuşkunun sonucunu sanığa değil devlete yükler. Çünkü ceza muhakemesinde birey, devlet karşısında güçsüz taraftır; bu dengesizlik, ispat yükünün devlette olması ve şüphenin sanık lehine yorumlanmasıyla dengelenir. AİHS m. 6/2, Anayasa m. 38/4 ve Yargıtay içtihadı birlikte okunduğunda çıkan sonuç budur.

İlkenin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ndeki Dayanağı

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6/2. maddesi, “Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır” kuralını getirir. AİHM, bu düzenlemeyi yalnızca mahkemenin karar aşamasına ilişkin görmemekte; yargılamanın bütününde, kamu makamlarının yaklaşımında ve delillerin değerlendirilmesinde etkili bir güvence olarak kabul etmektedir. Mahkeme, özellikle ispat yükünün savunmaya kaydırılmaması gerektiğini, suç isnadı altındaki kişiye kurulacak davanın iddia makamınca ortaya konulmasının esas olduğunu belirtmektedir.

AİHM’in rehberinde ayrıca, “in dubio pro reo” ilkesinin masumiyet karinesinin özel bir görünümü olduğu açıkça belirtilmektedir. Başka bir ifadeyle, şüphenin sanık lehine yorumlanması bağımsız ve tali bir tercih değil; Sözleşme’nin 6/2. maddesinin zorunlu sonucudur. Bu nedenle ceza yargılamasında şüpheyi sanık aleyhine kullanmak, çoğu durumda yalnızca delil değerlendirme hatası değil, aynı zamanda masumiyet karinesinin ihlali anlamına gelir.

İlkenin Anayasal Dayanağı

Türk hukukunda ilkenin en açık anayasal temeli, Anayasa m. 38/4’tür. Bu hükme göre “Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz.” Anayasa Mahkemesi kararlarında da masumiyet karinesinin, adil yargılanma hakkıyla birlikte korunan temel bir anayasal güvence olduğu vurgulanmaktadır. AYM, bu ilkenin yalnızca hüküm verilene kadar kişiye “suçlu” denilememesi anlamına gelmediğini; aynı zamanda suç isnadı altındaki kişiden kendi masumiyetini ispatlamasının istenemeyeceğini de kabul etmektedir.

Bu anayasal çerçeve, ceza muhakemesindeki ispat yükü tartışmasını da doğrudan belirler. Devlet, soruşturma ve kovuşturma makamları aracılığıyla isnadı kurar; delili toplar; suçun unsurlarını ve sanığın fail olduğunu ortaya koyar. Sanığın sessiz kalması, savunma yapmaması veya suçsuzluğunu aktif biçimde kanıtlamaması, tek başına mahkûmiyet gerekçesine dönüştürülemez. Aksi yaklaşım, masumiyet karinesini fiilen tersine çevirir.

Ceza Muhakemesinde İspat Yükü Kime Aittir?

Ceza muhakemesinde ispat yükü esas olarak iddia makamına, yani devlete aittir. Savcılık ve yargılama makamları, sanığın suçu işlediğini hukuka uygun delillerle ortaya koymak zorundadır. AİHM’in ilgili içtihadı ve rehber dokümanları da, suçlamanın sanığa bildirilmesi ve ispatın iddia makamınca kurulmasının masumiyet karinesinin bir gereği olduğunu belirtmektedir. AYM de açıkça, sanıktan masumiyetini ispat etmesinin istenemeyeceğini ifade etmektedir.

Bu noktada özellikle vurgulanması gereken husus şudur: Sanığın beraat edebilmesi için “suçsuzluğunu ispat etmesi” gerekmez. Ceza hukukunda beraat, çoğu zaman sanığın olayla hiçbir ilgisinin pozitif biçimde kanıtlanmasıyla değil; isnadın devlet tarafından yeterli derecede ispatlanamamasıyla verilir. Başka bir ifadeyle, mahkûmiyet için kesin ispat gerekir; beraat için ise makul şüphenin giderilememiş olması yeterlidir. Bu yaklaşım, CMK sistematiği içinde de “yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması” hâlinde beraat kararı verileceğine ilişkin düzenlemeyle uyumludur.

Yargıtay Kararlarına Göre İlkenin Uygulanması

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ceza daireleri, uzun süredir aynı temel çizgiyi sürdürmektedir: Mahkûmiyet, sanığın suçu işlediğinin her türlü kuşkudan uzak şekilde ortaya konulmasına bağlıdır. Bu doğrultuda sıkça aktarılan Ceza Genel Kurulu kararlarında, olayın oluş şekli tam belirlenemiyorsa, anlatımlar birbirini doğrulamıyorsa veya delil zinciri mahkûmiyet için yeterli açıklığa ulaşmıyorsa sanık lehine sonuç çıkarılması gerektiği kabul edilmektedir. Özellikle 22.10.2002 tarihli, 2002/238 E., 2002/367 K. sayılı Ceza Genel Kurulu kararı bu ilkenin klasik örneklerinden biri olarak gösterilmektedir.

Daha yeni tarihli içtihatlarda da aynı hat korunmaktadır. 25.06.2025 tarihli, 2022/229 E., 2025/290 K. sayılı Ceza Genel Kurulu kararına ilişkin yayımlanan metinlerde de, isnadın şüphe boyutunda kalması hâlinde mahkûmiyet değil beraat sonucuna gidilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu çizgi, Yargıtay’ın ilkeyi yalnızca teorik bir kavram olarak değil, mahkûmiyetin sınırını belirleyen bağlayıcı bir ceza muhakemesi standardı olarak gördüğünü göstermektedir.

Şüphe Hangi Durumlarda Sanık Lehine Değerlendirilir?

Ceza dosyasında şüphe birçok farklı biçimde ortaya çıkabilir. Failin kimliğine ilişkin kuşku, suçun sanık tarafından işlenip işlenmediğine dair tereddüt, kast veya taksir unsurunun açıklığa kavuşmaması, tek delilin çelişkili beyan olması, teknik delillerin suça kesin bağ kurmaması veya delillerin hukuka uygunluğunun tartışmalı olması bu kapsamdadır. Bu tür durumlarda hâkim, eksikliği sanığın aleyhine tamamlayamaz; varsayımla boşluk dolduramaz; “muhtemelen işlemiştir” yaklaşımıyla mahkûmiyet kuramaz. Yargıtay’ın “kesin ve açık ispat” vurgusu tam olarak bu nedenle önemlidir.

Buradaki temel ölçüt, şüphenin soyut veya yapay olup olmadığı değil, makul biçimde giderilip giderilmediğidir. Delil yapısı mahkûmiyet için gerekli kesinliğe ulaşmamışsa, ceza yargılaması artık sanıktan açıklama bekleyen bir alana dönüşmez. Çünkü o aşamada eksik kalan şey savunma değil, iddia makamının ispat faaliyetidir. Dolayısıyla şüpheden sanık yararlanır ilkesi, yetersiz soruşturma veya eksik delil toplama sorunlarının faturasının sanığa çıkarılmasını engeller.

İlkenin Masumiyet Karinesiyle İlişkisi

Masumiyet karinesi ile şüpheden sanık yararlanır ilkesi arasında çok sıkı bir bağ vardır. Masumiyet karinesi, kişinin hüküm kesinleşene kadar suçsuz sayılmasını güvence altına alır. Şüpheden sanık yararlanır ilkesi ise bu anayasal ve sözleşmesel güvenceyi karar aşamasında somutlaştırır. Yani masumiyet karinesi genel ilke, şüpheden sanık yararlanır ilkesi ise bu genel ilkenin ispat ve hüküm alanındaki uygulamasıdır. AİHM rehberinin bu ilkeyi “presumption of innocence”ın özel görünümü olarak nitelendirmesi de bunu göstermektedir.

Bu yüzden sanığın suçsuzluğunu göstermeye zorlanması, yalnızca ispat yükünün ters çevrilmesi değildir; aynı zamanda masumiyet karinesinin aşındırılmasıdır. Ceza hukukunda bireyin temel pozisyonu “suçsuzluk”tur; devletin görevi ise bu başlangıç konumunu hukuka uygun delillerle çürütmektir. Deliller bunu başaramıyorsa, hukuk düzeni suçsuzluk karinesini korur ve beraat kararı verir.

Şüpheden sanık yararlanır ilkesi, ceza muhakemesinin vicdani değil hukuki güvencesidir. AİHS m. 6/2, Anayasa m. 38/4 ve Yargıtay içtihadı birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan temel sonuç şudur: Sanığın suçsuz olduğunu ispatlama yükü yoktur; devlet, sanığın suçlu olduğunu her türlü makul şüpheden uzak, kesin, açık, inandırıcı ve hukuka uygun delillerle ispat etmek zorundadır. Bu ispat gerçekleşmediği sürece mahkûmiyet değil beraat esastır.

Ceza yargılamasında adalet, yalnız suçlunun cezalandırılmasıyla değil; masumun korunmasıyla da sağlanır. Şüpheden sanık yararlanır ilkesi işte bu ikinci boyutun temel güvencesidir. Devletin ispat edemediği bir isnadın bedeli, sanığa ödetilemez. Hukuk devleti, kuşkunun olduğu yerde mahkûmiyeti değil, özgürlüğü tercih eder.

Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi Hangi Hukuki Dayanaklara Sahiptir?

İlke, AİHS m. 6/2’deki masumiyet karinesi, Anayasa m. 38/4 ve ceza muhakemesinin beraat sistematiğiyle temellenir. AİHM bu ilkeyi masumiyet karinesinin özel görünümü olarak kabul etmektedir.

Sanık Suçsuz Olduğunu İspatlamak Zorunda Mıdır?

Hayır. Anayasa Mahkemesi açık biçimde, suç isnadı altındaki kişiden masum olduğunu ispat etmesinin istenemeyeceğini belirtmiştir. İspat yükü devlete ve iddia makamına aittir.

Mahkûmiyet İçin Nasıl Bir İspat Gerekir?

Yargıtay uygulamasına göre mahkûmiyet, ihtimale değil kesin ve açık ispata dayanmalıdır. Deliller her türlü makul şüpheyi gidermelidir.

Delil Yetersizliği Halinde Hangi Karar Verilir?

Yüklenen suçun sanık tarafından işlendiği sabit değilse beraat kararı verilir. İlkenin doğal sonucu budur.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2022/229E. Ve 2025/290K. Sayılı İlamı

Anayasa’nın 138/1. ve CMK’nın 217/1. maddeleri ile Anayasa’nın 38. ve İHAS’ın 6/2. maddeleri sarahatine göre ispat hukuku bakımından vicdani kanaat esasını benimseyen Ceza muhakememizin amacı, maddi gerçeği insan onuruna yaraşır biçimde ortaya çıkarmaktır. Geçmişte yaşanan ya da yaşandığı iddia olunan bu vakıayı/maddi gerçekliği, olay mahkemesi yapacağı öğrenme yargılaması ile taraflar ve delillerle doğrudan muhatap olup muhakeme hukukuna ilişkin normlar doğrultusunda, gerektiğinde mantık ilminden ve tecrübe kurallarından da faydalanarak sonradan mahkeme önünde temsil etmeye çalışacak, böylece sezgileriyle değil akıl yoluyla vicdani kanaate ulaşarak (Metin Feyzioğlu, Ceza Muhakemesinde Vicdani Kanaat, Yetkin Yayınevi, s. 139) maddi sorunu çözecektir. Bu yetki münhasıran olay mahkemesine aittir.

Vicdani kanaate ulaşılması, isnat olunan fiilin ispatlandığı anlamına gelir. Bu nedenle, vicdani kanaat hukuki sorunla değil, maddi sorunla ilgili bir kavramdır ve vicdani kanaate ulaşacak makam da maddi uyuşmazlığı çözmeye yetkili derece mahkemeleridir. Hukuki sorunun çözümünde vicdani kanaat ölçütü kullanılamaz. Çünkü; hukuki sorunun doğru çözümü, maddi olaya uygulanması gereken hukuk kurallarının doğru bulunması ve doğru yorumlanması ile ilgilidir.

Vicdani ispat sisteminde hâkimler, hür vicdanlarına göre hüküm verirler. Her türlü delil aracı, kural olarak kullanılabilir ve bunlar serbestçe değerlendirilir. Ancak bu serbestliğin sınırını yine hukuk belirler. Nitekim, Anayasa’nın 138/1. maddesine göre hâkim, vicdani kanaatini oluştururken, Anayasa’nın, kanunların ve hukukun çizdiği çerçevede kalmak zorundadır. Delil araçlarının ne zaman ve kimler tarafından ikame edilebileceği, bunların muhakemede tabi tutulacakları işlemler, delil aracı ikame taleplerinin hangi şartlarda ret olunabileceği, çelişme yönteminin nasıl hayata geçirileceği, delil aracı yasaklarının neler olduğu gibi konular hukuk tarafından düzenlenir (Feyzioğlu, s. 357).

Kural olarak delillerle doğrudan temas kurmayan ve öğrenme yargılaması yapamayan Yargıtayın, hukuka uygun olarak elde edilen delilleri takdir etme ve bu suretle ilk derece mahkemelerinin vicdani kanaatini denetleme, aslında olayın nasıl cereyan ettiğini ortaya koyma imkânı bulunmamaktadır. Ancak hükmün gerekçesini esas alarak, bu delillerle varılan sonucun/kabul edilen maddi vakıanın, akıl yürütme/mantık kurallarına, genel hayat tecrübelerine ve bilimsel kaidelere uygun olup olmadığını denetleyebileceğinde de kuşku yoktur. 288. maddenin Hükûmet Tasarısı’ndaki gerekçesinde bu duruma: “Delillerin yanlış değerlendirilmesi, kuralların yorumunu ve eylemin gerçek niteliğinin saptanmasını etkilediğinde elbetteki hukuka aykırılık oluşturur.” denilerek işaret edilmiştir. Uygulama da bu şekilde istikrar kazanmıştır. Doktrinde Yenisey aynı düşünceyi; “Bir hukuk normu olmayan fizik ve mantık kuralları ve tecrübe kaidesi, bir hukuk normu gibi ele alınarak bunlara aykırı olan vicdani kanaatin denetlenmesine imkan sağlamaktadır.” (Feridun Yenisey, İstinafta Maddi Ve Hukuki Mesele Denetimi, Dr. Silvia Tellenbach’a Armağan, Seçkin Yayınları, s. 1282) diyerek benimsendiğini ifade etmiştir. Çünkü; sağlıklı bir hukuki denetimin ön şartı, maddi vakıanın usulüne uygun, tam ve doğru olarak belirlenmiş olmasıdır.

Ceza yargılamasında kanıt serbestliği ilkesi başlığı altında toplayabileceğimiz temel prensiplere göre; a) Her şeyin kanıt olabileceği (hukuka uygun yöntemlerle elde edilmiş), b) İlgililerin kanıt ileri sürebilecekleri, c) Hâkimin kendiliğinden kanıt araştırabileceği, (hatta zorunlu olarak araştırması gerektiği), d) Kanıt ileri sürmede zaman kısıtlaması olamayacağı, e) Kanıtlama külfetinin sanığa yüklenemeyeceği, f) Kanıt değerlendirmede hâkimi bağlayan üstün kanıtın söz konusu olmayıp hâkimin tüm kanıtları serbestçe değerlendirebileceği, (vicdani kanaat) ceza yargılamasının temel ilkeleridir. Bu ilkelerin birinden dahi vazgeçmek, ceza yargılamasının temel ilke ve yapısına aykırı davranmak anlamını taşır (YCGK, 08.04.1991 tarihli ve 81-111 sayılı).

Amacı, somut olayda maddi gerçeğe ulaşarak adeleti sağlamak, suçu işlediği sabit olan faili cezalandırmak, kamu düzeninin bozulmasını önlemek ve bozulan kamu düzenini yeniden tesis etmek olan ceza muhakemesinin en önemli ve evrensel nitelikteki ilkelerinden birisi de öğreti ve uygulamada; suçsuzluk ya da masumiyet karinesi olarak adlandırılan kuralın bir uzantısı olan ve Latincede; in dubio pro reo olarak ifade edilen şüpheden sanık yararlanır ilkesidir. Bu ilkenin özü, ceza davasında sanığın mahkûmiyetine karar verilebilmesi bakımından göz önünde bulundurulması gereken herhangi bir soruna ilişkin şüphenin, mutlaka sanık yararına değerlendirilmesidir. Oldukça geniş bir uygulama alanı bulunan bu kural, dava konusu suçun işlenip işlenmediği, işlenmişse sanık tarafından işlenip işlenmediği veya gerçekleştirilme biçimi konusunda bir şüphe belirmesi halinde de geçerlidir. Sanığın bir suçtan cezalandırılabilmesinin temel şartı, suçun hiçbir şüpheye mahal bırakmayacak kesinlikte ispat edilmesidir. Gerçekleşme şekli şüpheli veya tam olarak aydınlatılamamış olay ve iddialar sanığın aleyhine yorumlanarak mahkûmiyet hükmü kurulamaz. Ceza mahkûmiyeti; herhangi bir ihtimale değil, kesin ve açık ispata dayanmalı, bu ispat hiçbir şüphe ya da başka türlü oluşa imkân vermemelidir. Toplanan delillerin bir kısmı gözetilip diğer kısmı göz ardı edilerek ulaşılan kanaat üzerinden yüksek de olsa bir ihtimale dayanarak sanığı cezalandırmak, ceza muhakemesinin en önemli amacı olan gerçeğe ulaşmadan hüküm vermek anlamına gelecektir (YCGK, 11.6.2013 tarihli ve 36-294 sayılı).

Şu hâlde, sanığa isnat edilen fiilin sanık tarafından icra edildiğinin kabulü için, gerekçeli ve muhtemel şüphenin tamamen yenilmesi gerekir. Zira kabili te’lif olmayan şüphe ile gerçeğin yan yana mevcudiyeti ile vicdani kanaate ulaşılmasının, mantık ve hukuk kuralları bakımından mümkün olduğu söylenemez.

2- Somut Olayda Hukuki Nitelendirme

Sanığın, sık sık evlerine uğradığı on beş yaşını doldurmamış olan katılan mağdureye yönelik zincirleme şekilde çocuğun nitelikli cinsel istismarı suçunu işlediği Yerel Mahkemece kabul edilen olayda;

Katılan mağdurenin, sanığın eylemlerinden babası dâhil kimsenin haberi olmadığına ilişkin soruşturma evresindeki anlatımlarının yargılama evresindeki beyanlarıyla çelişmesi, sanığın, eylemlerini, birçok kez gece vakti ailesi uyurken zor kullanarak gerçekleştirdiğine dönük ifadelerinin ise genel hayat tecrübeleriyle bağdaşmaması, sanığın mağdureyi tehdit ettiğine yönelik anlatımda bulunan tanık …’in istismara konu olayı görmediğini belirtmesi ve tüm aşamalarda istikrarlı bir şekilde müsnet suçu işlemediğini ileri süren sanık savunmalarının aksini kanıtlayan katılan mağdurenin soyut ve inandırıcılıktan uzak beyanları dışında başkaca delil bulunmadığı dikkate alındığında; mahallinde ikame olunan ve tartışılan delillerin, gerekçeli/muhtemel şüphenin tamamen ortadan kaldırılması ve sanığın müsnet suçu işlediği yönünde vicdani kanaat oluşması için yeterli olmadığı anlaşılmakla in dubio pro reo/şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereğince beraatine karar verilmesi gerektiği kabul edilmelidir.

Bu itibarla, Yerel Mahkemenin direnme kararına konu mahkûmiyet hükmünün bozulmasına karar verilmelidir.

Çoğunluk görüşüne katılmayan Ceza Genel Kurulu Başkanı; “Maddi vâkıânın kabulüne ilişkin vicdani kanaatini, doğrudan muhatap olduğu takdirî deliller ve dosya kapsamına uygun, ilgili, özgün ve yeterli gerekçelere dayandıran Yerel Mahkemenin müsnet çocuğun nitelikli cinsel istismarı suçunun unsurlarının oluştuğu yönündeki takdir ve değerlendirmelerinde bir isabetsizlik bulunmadığından Sayın Çoğunluğun görüşüne muhalifim”,

Çoğunluk görüşüne katılmayan dokuz Ceza Genel Kurulu Üyesi; Yerel Mahkemenin direnme gerekçesinin isabetli bulunduğu,

Düşüncesiyle karşı oy kullanmışlardır.

V. KARAR

Açıklanan nedenlerle;

1- Eskişehir 2. Ağır Ceza Mahkemesinin 18.03.2021 tarihli ve 11-165 sayılı direnme kararına konu mahkûmiyet hükmünün, sanığa isnat edilen eylemin sabit olmadığının gözetilmemesi isabetsizliğinden BOZULMASINA,

2- Dosyanın, mahalline gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına TEVDİİNE, 11.06.2025 tarihinde yapılan birinci müzakerede yeterli çoğunluk sağlanamadığından 25.06.2025 tarihinde yapılan ikinci müzakerede oy çokluğuyla karar verildi.